Sebum czyli łój, kluczowy czynnik w trądziku

Główną funkcją gruczołów łojowych jest wydzielanie sebum, czyli łoju. Jest to żółtawa, lepka wydzielina składająca się z trójglicerydów, wolnych kwasów tłuszczowych, skwalenu, estrów wosku, cholesterolu i jego estrów.

Od dawna wiadomo, że nadmierna produkcja łoju czyli łojotok, odgrywa ważną rolę w etiologii trądziku. Wiele badań potwierdziło fakt, że u osób z uporczywym trądzikiem wydzielanie łoju jest większe, a leczenie hamujące łojotok łagodzi objawy acne.

Najnowsze badania wykazały, że obok ilości ważny jest również skład łoju. Zaobserwowano, że u osób z trądzikiem skład łoju jest nieco inny, niż u osób zdrowych.

Sebum stanowi więc kluczowy choć niekoniecznie jedyny czynnik w patogenezie trądziku. Niektóre składniki łoju, takie jak wolne kwasy tłuszczowe mają działanie drażniące i komedogenne.

U osób z trądzikiem zaobserwowano również obniżenie stężenia kwasu linolenowego.
Kwas linolowy  warunkuje prawidłowy rozwój i przyleganie korneocytów w przewodach gruczołów łojowych. Jego brak w łoju prowadzi do nieprawidłowej keratynizacji przewodów wyprowadzających gruczołów łojowych oraz nadmiernego rogowacenia ujść gruczołów łojowych. Co skutkuje ciągłym tworzeniem się zaskórników.

Współczesna europejska dieta oparta na mleku, jego przetworach oraz produktach bogatych w cukier nasila łojotok i jest niekorzystna dla osób z trądzikiem. Natomiast orzechy włoskie, laskowe, olej lniany to produkty zawierające kwas linolenowy, który może korzystnie zmienić skład łoju.

Nadtlenek benzoilu

Nadtlenek benzoilu jest jednym z głównych leków stosowanych zewnętrznie w leczeniu trądziku. Został zarejestrowany w Niemczech jako lek przeciwtrądzikowy 40 lat temu, w 1974. Od tej pory jego kariera nieustannie trwa. Najnowsze technologie pozwalają stosować go w postaci żeli, kremów oraz środków myjących.

Nadtlenek benzoilu, w skrócie BPO / z ang benzoile peroxide/ dobrze przenika przez warstwę rogową naskórka wykazując powinowactwo do gruczołów łojowych. Ma działanie keratolityczne, przeciwłojotokowe i antybakteryjne.
Po nałożeniu na skórę cząsteczki nadtlenku benzoilu rozkładają się uwalniając aktywny tlen. Tlen niszczy beztlenowe bakterie Propionibacterium acnes, odpowiedzialne za stan zapalny w trądziku.

Wieloletnie obserwacje wykazały, że stosowanie BPO w terapii miejscowej jest bezpieczne.

W aptekach dostępne są bez recepty następujące preparaty zawierające nadtlenek benzoilu:

krem Brevoxyl – 4% BPO, Akneroxid żel 5%, Akneroxid żel 10%, Benzacne żel 5%, Benzacne żel 10%, Lubexyl, zawiesina do mycia – 4% BPO

Preparaty z nadtlenkiem benzoilu należy stosować ostrożnie, zaczynając od niższych stężeń, gdyż często powodują przesuszenie i podrażnienie skóry, szczególnie na początku leczenia.

Należy je stosować na noc. Rano można uzupełnić leczenie lekkim kremem nawilżającym.

Herbatka z bratka

Bratek leczniczy jest rośliną o wysokości 10-20 cm. Ma kwiaty przypominające wyglądem bratki ogrodowe, ale drobniejsze, a ich barwa żółto-fioletowa nie jest tak intensywna. Suszone ziele bratka ma działanie napotne, wykrztuśne i moczopędne.
Dawniej, kiedy nie znano etiologii trądziku, uważano, że jest on wynikiem jakichś, bliżej nieokreślonych zaburzeń przemiany materii. Stąd wzięła się popularność wszelkich ziółek „czyszczących krew”. Największą karierę w domowym leczeniu trądziku zrobiła moczopędna herbatka z bratka.
Był to lek z tak zwanej apteczki babuni, przekazywany z pokolenia na pokolenie.

Dzisiaj wiemy, że u podłoża trądziku leży dysfunkcja, czyli nieprawidłowa praca gruczołów łojowych, dlatego herbatki moczopędne nie mają większego znaczenia. Przez mój gabinet przwinęło się wielu młodych pacjentów z nasilonym trądzikiem, którzy przed wizytą u mnie wypili morze naparu z bratka bez żadnego efektu. Dopiero systematyczne, długofalowe leczenie dało poprawę.
Mogę więc z całą odpowiedzialnością stwierdzić, że picie bratka nie ma żadnego wpływu na przebieg trądziku.

Wpływ hormonów na trądzik

Trądzik rozwija się na podłożu łojotoku. Nie jest chorobą ogólnoustrojową, efektem „zatrucia krwi”, uczulenia na coś, etc.
Trądzik jest schorzeniem zapalnym dotyczącym wyłącznie gruczołów łojowych i mieszków włosowych, rozwijającym się na podłożu łojotoku.

Bez łojotoku nie ma trądziku. Głównym hormonem pobudzającym wydzielanie łoju jest testosteron, a właściwie jego pochodna – dihydrotestosteron, w skrócie DHT.
Testosteron jest przekształcany w DHT, między innymi w skórze, pod wpływem enzymu 5-alfa reduktazy.

Gruczoły łojowe wyposażone są w receptory androgenowe. Są to specjalne białka, które po połączeniu z androgenem stymulują wydzielanie łoju, przy czym DHT jest 5-10 razy mocniej przyciągany przez te receptory niż testosteron.

Hormon stresu, kortyzol ma podobne działanie na gruczoły łojowe jak testosteron, tylko trochę słabsze. Dlatego u wielu osób stres powoduje zaostrzenie zmian trądzikowych.

Na pracę gruczołów łojowych wywiera wpływ jeszcze kilka hormonów, jednak  androgeny uważane są za najistotniejsze w powstawaniu trądziku, dlatego mężczyźni chorują częściej. Przebieg trądziku u chłopców jest też przeważnie dużo cięższy niż u dziewcząt. U mężczyzn wykastrowanych, czyli eunuchów, trądzik natomiast nie występuje.

Najnowsze badania wykazały, że najwięcej DHT powstaje w skórze twarzy, w porównaniu z innymi częściami ciała. To tłumaczy fakt, że u większości osób największe nasilenie trądziku występuje na twarzy.

Trądzik jest dolegliwością, którą można określić mianem choroby cywilizacyjnej, ponieważ liczba osób dotkięta tą chorobą wzrasta z roku na rok.
Przesuwa się również w dół granica wieku, w którym pojawia się trądzik. Obecnie zgłaszają się do mnie dzieci 10-11 letnie z pierwszymi objawami trądziku.

Kłopotliwy łojotok

Łojotok jest zmorą wielu nastolatek i dojrzałych kobiet. Jest nieestetyczny i krępujący, a co najważniejsze stanowi podłoże rozwoju zmian trądzikowych w postaci pryszczy i zaskórników. Cera łojotokowa jest lśniąca,  kilka godzin po umyciu wygląda tak, jakby była posmarowana oliwą. Ujścia gruczołów łojowych, czyli pory są rozszerzone, szczególnie w strefie T.

Łojotok jest wynikiem nadmiernej pracy gruczołów łojowych. Są one nieodłączną częścią mieszków włosowych. Mają kształt grona, a ich produktem jest rzadki, żółtawy łój czyli sebum. Ich  rozmieszczenie na skórze jest nierównomiernie. Znajduje się  ich najwięcej na skórze owłosionej głowy, w strefie T na twarzy oraz na mostku i na plecach, głównie w okolicy międzyłopatkowej. Dolna połowa ciała posiada stosunkowo niewiele gruczołów łojowych, natomiast na dłoniach i stopach nie ma ich w ogóle.

Ilość łoju wytwarzanego przez gruczoły łojowe zależy od kilku czynników. Należą do nich wiek, hormony płciowe /głównie androgeny/, skłonności genetyczne, warunki zewnętrzne czyli temperatura i wilgotność otoczenia. Wytwarzanie łoju podlega wahaniom w różnym wieku. Jest wzmożone u noworodków, znacznie zmniejsza się u dzieci, by nasilić się ponownie w okresie dojrzewania.

Odmianą łojotoku oleistego jest łojotok suchy. Ta pozornie paradoksalna sytuacja ma miejsce wtedy, kiedy warstwa rogowa naskórka jest rozluźniona na skutek stanu zapalnego i od razu absorbuje wytwarzany łój.

Rozróżnienie tych dwóch rodzajów łojotoku jest ważne ze względu na odmienną pielęgnację skóry w obu tych stanach.

Dieta w trądziku

 

Trądzik pospolity stanowi duży problem psychologiczny zarówno dla młodych ludzi, jak i dla dorosłych kobiet. Pacjenci często nie są w pełni poinformowani na temat metod skutecznego leczenia. Często zaczynają terapię na własną rękę za pomocą preparatów reklamowanych w prasie i w telewizji. Jedną z metod wspomagających walkę z trądzikiem jest odpowiednia dieta, o czym wiele osób po prostu nie wie.

Dieta bogata w produkty  wysoko przetworzone jak: chipsy, słodycze, białe pieczywo czy makaron, powoduje szybki wzrost stężenia  glukozy,  insuliny, oraz tak zwanego insulinopodobnego czynnika wzrostu IGF-1, który wspólnie z insuliną  zwiększa  produkcję androgenów, czyli męskich hormonów. Jakby tego było mało, insulina i IGF-1 hamują syntezę innego związku – SHGB, czyli białka wiążącego hormony płciowe (w tym męskie) i odpowiedzialnego za ich transport we krwi. Co to wszystko znaczy? Że męskich hormonów jest w ustroju nie tylko więcej, ale swobodnie krążą one we krwi i łatwiej docierają do skóry.  Gruczoły łojowe są szczególnie wrażliwe na ich oddziaływanie. Pod wpływem androgenów zwiększa się produkcja łoju.  Łojotok jest „paliwem trądzikowego pieca”, jak mawiał słynny profesor Klingman. Krótko mówiąc słodycze zaostrzają trądzik i należy je po prostu odstawić.

Innym podejrzanym o zaostrzanie trądziku jest odtłuszczone mleko. Uważa tak prof. Walter C. Willett,epidemiolog z Uniwersytetu Harvarda. Winne mogą być nowoczesne metody produkcji: aby powstało chude mleko, maszyny zwane separatorami usuwają z niego cząsteczki tłuszczu, a przy okazji także część obecnych w mleku hormonów,głównie estrogeny i progesteron, które chronią gruczoły łojowe przed działaniem testosteronu. W mleku pozostają androgeny oraz znany nam już insulinopodobny czynnik wzrostu IGF-1. Odtłuszczone mleko ma więc zmieniony skład, który może mieć wpływ na stan skóry.  Moim zdaniem działanie to jest zauważalne,  jeżeli pacjent wypija regularnie co najmniej pół litra mleka dziennie. Szklanka mleka raz na kilka dni nie ma większego wpływu na przebieg trądziku.

Sól, szczególnie wysokojodowana zwiększa wydzielanie łoju i nasila stan zapalny. Niekorzystnie działa również ocet spirytusowy i ostre przyprawy. Czekolada zaostrza trądzik jedynie z powodu wysokiej zawartości cukru. Kakao natomiast zawiera przeciwutleniacze, które działają przeciwzapalnie.  Rozsądnym kompromisem jest więc zamiana mlecznej czekolady na gorzką.

Przy nasilonym trądziku należy wykluczyć również tłuszcze zwierzęce. Dobrze jest zastąpić je olejami roślinnymi, bogatymi w omega3.

Stosowanie odpowiedniej diety jest ważnym czynnikiem wspomagającym leczenie trądziku.

Przyczyny powstawania trądziku

Trądzik pospolity dotyczy zarówno dzieci jak i dorosłych. Może pojawić się jeszcze przed okresem pokwitania, u dzieci 9-10 letnich, a czasem utrzymuje się grubo po czterdziestce. Na mniej lub bardziej ostrą postać trądziku cierpi 79-95 proc. szesnasto-, osiemnastolatków w Europie, Ameryce, Australii czy Nowej Zelandii. Ostatnio  coraz więcej mówi się o trądziku dorosłych, który albo nie ustępuje po okresie pokwitania, albo pojawia się po 25-tym lub  30-tym roku życia.
Trądzik pospolity jest przewlekłym schorzeniem występującym na podłożu łojotokowym. Przyczyny jego powstawania  są złożone i nie do końca wyjaśnione. Cechuje go wielopostaciowość wykwitów. Obok zmian niezapalnych, takich jak zaskórniki otwarte i zamknięte występują zmiany zapalne o różnym stopniu nasilenia. Do zmian zapalnych zaliczamy grudki i krosty.

Trądzik powstaje na skutek:

– uwarunkowanych genetycznie zaburzeń rogowacenia w obrębie ujść gruczołów łojowych
– nadmiernej produkcji łoju, czyli łojotoku
-obecności w skórze bakterii beztlenowych Propionibacterium acnes.
Bakterie te wydzielają enzymy lipolityczne, które powodują odłączenie od trójglicerydów zawartych w łoju wolnych kwasów tłuszczowych. Wolne kwasy tłuszczowe mają działanie silnie drażniące i pobudzają proces trądzikowy. Udział tych bakterii w indukowaniu stanu zapalnego został potwierdzony w wielu badaniach i co do tego nie ma obecnie żadnych wątpliwości.
Obok bakterii, czynnikiem odgrywającym znaczącą rolę w patogenezie trądziku są hormony męskie czyli androgeny. Androgeny pobudzają rozrost gruczołów łojowych oraz zwiększają produkcję łoju, który ma nieprawidłowy skład. Jest to jeden z czynników powodujących nieprawidłowe rogowacenie ujść gruczołów łojowych, czyli tworzenie się zaskórników.

Zaskórniki czyli tak zwane wągry nie powstają w wyniku niemycia twarzy, jak sądzi wiele osób. Przyczyną ich tworzenia się jest nieprawidłowa praca gruczołów łojowych.