Sebum czyli łój, kluczowy czynnik w trądziku

Główną funkcją gruczołów łojowych jest wydzielanie sebum, czyli łoju. Jest to żółtawa, lepka wydzielina składająca się z trójglicerydów, wolnych kwasów tłuszczowych, skwalenu, estrów wosku, cholesterolu i jego estrów.

Od dawna wiadomo, że nadmierna produkcja łoju czyli łojotok, odgrywa ważną rolę w etiologii trądziku. Wiele badań potwierdziło fakt, że u osób z uporczywym trądzikiem wydzielanie łoju jest większe, a leczenie hamujące łojotok łagodzi objawy acne.

Najnowsze badania wykazały, że obok ilości ważny jest również skład łoju. Zaobserwowano, że u osób z trądzikiem skład łoju jest nieco inny, niż u osób zdrowych.

Sebum stanowi więc kluczowy choć niekoniecznie jedyny czynnik w patogenezie trądziku. Niektóre składniki łoju, takie jak wolne kwasy tłuszczowe mają działanie drażniące i komedogenne.

U osób z trądzikiem zaobserwowano również obniżenie stężenia kwasu linolenowego.
Kwas linolowy  warunkuje prawidłowy rozwój i przyleganie korneocytów w przewodach gruczołów łojowych. Jego brak w łoju prowadzi do nieprawidłowej keratynizacji przewodów wyprowadzających gruczołów łojowych oraz nadmiernego rogowacenia ujść gruczołów łojowych. Co skutkuje ciągłym tworzeniem się zaskórników.

Współczesna europejska dieta oparta na mleku, jego przetworach oraz produktach bogatych w cukier nasila łojotok i jest niekorzystna dla osób z trądzikiem. Natomiast orzechy włoskie, laskowe, olej lniany to produkty zawierające kwas linolenowy, który może korzystnie zmienić skład łoju.

Reklamy

Uporczywy, nasilony trądzik

Jedną z najbardziej skutecznych metod leczenia uporczywego, nasilonego trądziku jest doustna terapia izotretinoiną. Jest to pochodna witaminy A, ściśle rzecz ujmując: kwas 13-cis retinowy. Lek ten został zarejestrowany w Europie do leczenia trądziku w 1983 roku. Jest więc na rynku ponad 30 lat. W związku z tym dysponujemy badaniami na dużych grupach pacjentów, potwierdzającymi jego skuteczność.

Jako jedyny lek izotretinoina zmniejsza o 90% wielkość gruczołów łojowych, eliminuje zaskórniki i obniża wydzielanie łoju. Tu krótka dygresja:
sebostaza, czyli hamowanie łojotoku,  jest podstawą leczenia trądziku. Drugi ważny aspekt działania tego leku to normalizacja rogowacenia ujść gruczołów łojowych, co przekłada się na całkowite ustąpienie zaskórników już w pierwszym miesiącu leczenia.

Można wręcz powiedzieć, że izotretinoina ma działanie holistyczne, bo dodatkowo hamuje proces powstawania blizn i przebarwień. Bliznowacenie jest powikłaniem, które dotyka 30% pacjentów cierpiących na trądzik.

Na początku terapii z reguły następuje wysiew zmian zapalnych.Jest to wynik reakcji organizmu na dużą ilość antygenów uwolnionych z rozpadających się bakterii trądzikowych. Nie należy się tym zrażać. Po około 4 tygodniach sytuacja stabilizuje się i zmiany zapalne zaczynają ustępować.

Ważna uwaga: lek przyswaja się o wiele lepiej jeżeli jest zażywany podczas posiłku, który zawiera tłuszcz, wystarczy kromka chleba z masłem.

Terapia powinna być prowadzona przez doświadczonego dermatologa. Przed rozpoczęciem leczenia należy wykonać badania krwi zalecone przez lekarza. U kobiet w wieku rozrodczym trzeba wprowadzić antykoncepcję mniej więcej miesiąc przed rozpoczęciem terapii.

Ponieważ nie ma róży bez kolców, lek ten ma również działania uboczne. Najbardziej dokuczliwe z nich to suchość skóry, ust i spojówek, czasami bóle mięśni i kręgosłupa. Trzeba zawsze spojrzeć całościowo i przed podjęciem decyzji o włączeniu leku rozważyć wszystkie plusy i minusy tej terapii.

Nadtlenek benzoilu

Nadtlenek benzoilu jest jednym z głównych leków stosowanych zewnętrznie w leczeniu trądziku. Został zarejestrowany w Niemczech jako lek przeciwtrądzikowy 40 lat temu, w 1974. Od tej pory jego kariera nieustannie trwa. Najnowsze technologie pozwalają stosować go w postaci żeli, kremów oraz środków myjących.

Nadtlenek benzoilu, w skrócie BPO / z ang benzoile peroxide/ dobrze przenika przez warstwę rogową naskórka wykazując powinowactwo do gruczołów łojowych. Ma działanie keratolityczne, przeciwłojotokowe i antybakteryjne.
Po nałożeniu na skórę cząsteczki nadtlenku benzoilu rozkładają się uwalniając aktywny tlen. Tlen niszczy beztlenowe bakterie Propionibacterium acnes, odpowiedzialne za stan zapalny w trądziku.

Wieloletnie obserwacje wykazały, że stosowanie BPO w terapii miejscowej jest bezpieczne.

W aptekach dostępne są bez recepty następujące preparaty zawierające nadtlenek benzoilu:

krem Brevoxyl – 4% BPO, Akneroxid żel 5%, Akneroxid żel 10%, Benzacne żel 5%, Benzacne żel 10%, Lubexyl, zawiesina do mycia – 4% BPO

Preparaty z nadtlenkiem benzoilu należy stosować ostrożnie, zaczynając od niższych stężeń, gdyż często powodują przesuszenie i podrażnienie skóry, szczególnie na początku leczenia.

Należy je stosować na noc. Rano można uzupełnić leczenie lekkim kremem nawilżającym.

Kwas azelainowy

Kwas azelainowy jest organicznym kwasem dikarboksylowym o wielokierunkowym działaniu. Przede wszystkim działa keratolityczne i dzięki temu zmniejsza tendencję do tworzenia się mikrozaskórników. Oprócz tego hamuje rozwój bakterii odpowiedzialnych za tworzenie się zmian trądzikowych oraz rozjaśnia przebarwienia. Stosuje się go w postaci kremów lub żeli.  Po nałożeniu na skórę daje uczucie pieczenia lub swędzenia trwające kilka minut.

Preparaty z kwasem azelainowym są dostępne w aptekach bez recepty. Należą do nich: Skinoren krem 20 % i żel 15 %, Acne Derm krem 20 %i Hascoderm lipogel 10%. Są stosunkowo dobrze tolerowana przez większość moich pacjentów. Bardzo dobrze regulują łojotok, czasami mogą powodować nadmierne przesuszenie skóry.
W takim przypadku dobrze jest stosować preparat z kwasem azelainowym co drugi dzień, na zmianę z kremem nawilżającym. Przy nasilonym łojotoku można  z kolei stosować kwas azaleinowy nawet dwa razy dziennie.

Kwas azelainowy ze względu na swoje szerokie spektrum działania jest stosowany również w formie  peelingów dermatologicznych wspomagających leczenie trądziku zwykłego oraz różowatego.
Peelingi na bazie kwasu azelainowego przyspieszają leczenie zmian zapalnych, redukują łojotok, zmniejszają ilość zaskórników i zwężają pory. Zabiegi można wykonywać przez cały rok, również latem.

Tabletki antykoncepcyjne – mechanizm działania

Doustne środki antykoncepcyjne są zazwyczaj dwuskładnikowe. Zawierają estrogen, w postaci etynyloestradiolu oraz gestagen. Poszczególne preparaty różnią się między sobą zawartością etynyloestradiolu oraz rodzajem drugiego składnika, czyli gestagenu.

Estrogeny obniżają wydzielanie łoju w niewielkim stopniu. W leczeniu trądziku większą rolę odgrywa drugi składnik tabletki antykoncepcyjnej.
Diane 35 zawiera stosunkowo wysoką dawkę estrogenu: 0,035mg etynyloestradiolu. Drugim składnikiem Diane 35 i wszystkich jej generyków jest octan cyproteronu. Jest on silnym blokerem receptorów androgenowych w gruczołach łojowych, powoduje więc zmniejszenie wydzielania łoju przez gruczoły łojowe.
Redukcja łojotoku w dużym stopniu przyspiesza ustępowanie zmian zapalnych w trądziku.

Tabletki Novynette zawieraja znacznie niższą dawkę estrogenu, bo tylko 0,02mg etynyloestradiolu. Drugi składnik tych tabletek to gestagen dezgestrol. Nie ma on żadnego wpływu na pracę grucołów łojowych.

Tabletki Yasminelle i ich pochoden zawierają również 0,02mg etynyloestradiolu, natomiast ich drugim składnikiem jest drospirenon, który podobnie jak octan cyproteronu zmniejsza wydzielanie łoju przez gruczoły łojowe, tym wspomagając leczenie trądziku.

Wpływ hormonów na trądzik

Trądzik rozwija się na podłożu łojotoku. Nie jest chorobą ogólnoustrojową, efektem „zatrucia krwi”, uczulenia na coś, etc.
Trądzik jest schorzeniem zapalnym dotyczącym wyłącznie gruczołów łojowych i mieszków włosowych, rozwijającym się na podłożu łojotoku.

Bez łojotoku nie ma trądziku. Głównym hormonem pobudzającym wydzielanie łoju jest testosteron, a właściwie jego pochodna – dihydrotestosteron, w skrócie DHT.
Testosteron jest przekształcany w DHT, między innymi w skórze, pod wpływem enzymu 5-alfa reduktazy.

Gruczoły łojowe wyposażone są w receptory androgenowe. Są to specjalne białka, które po połączeniu z androgenem stymulują wydzielanie łoju, przy czym DHT jest 5-10 razy mocniej przyciągany przez te receptory niż testosteron.

Hormon stresu, kortyzol ma podobne działanie na gruczoły łojowe jak testosteron, tylko trochę słabsze. Dlatego u wielu osób stres powoduje zaostrzenie zmian trądzikowych.

Na pracę gruczołów łojowych wywiera wpływ jeszcze kilka hormonów, jednak  androgeny uważane są za najistotniejsze w powstawaniu trądziku, dlatego mężczyźni chorują częściej. Przebieg trądziku u chłopców jest też przeważnie dużo cięższy niż u dziewcząt. U mężczyzn wykastrowanych, czyli eunuchów, trądzik natomiast nie występuje.

Najnowsze badania wykazały, że najwięcej DHT powstaje w skórze twarzy, w porównaniu z innymi częściami ciała. To tłumaczy fakt, że u większości osób największe nasilenie trądziku występuje na twarzy.

Trądzik jest dolegliwością, którą można określić mianem choroby cywilizacyjnej, ponieważ liczba osób dotkięta tą chorobą wzrasta z roku na rok.
Przesuwa się również w dół granica wieku, w którym pojawia się trądzik. Obecnie zgłaszają się do mnie dzieci 10-11 letnie z pierwszymi objawami trądziku.

Kłopotliwy łojotok

Łojotok jest zmorą wielu nastolatek i dojrzałych kobiet. Jest nieestetyczny i krępujący, a co najważniejsze stanowi podłoże rozwoju zmian trądzikowych w postaci pryszczy i zaskórników. Cera łojotokowa jest lśniąca,  kilka godzin po umyciu wygląda tak, jakby była posmarowana oliwą. Ujścia gruczołów łojowych, czyli pory są rozszerzone, szczególnie w strefie T.

Łojotok jest wynikiem nadmiernej pracy gruczołów łojowych. Są one nieodłączną częścią mieszków włosowych. Mają kształt grona, a ich produktem jest rzadki, żółtawy łój czyli sebum. Ich  rozmieszczenie na skórze jest nierównomiernie. Znajduje się  ich najwięcej na skórze owłosionej głowy, w strefie T na twarzy oraz na mostku i na plecach, głównie w okolicy międzyłopatkowej. Dolna połowa ciała posiada stosunkowo niewiele gruczołów łojowych, natomiast na dłoniach i stopach nie ma ich w ogóle.

Ilość łoju wytwarzanego przez gruczoły łojowe zależy od kilku czynników. Należą do nich wiek, hormony płciowe /głównie androgeny/, skłonności genetyczne, warunki zewnętrzne czyli temperatura i wilgotność otoczenia. Wytwarzanie łoju podlega wahaniom w różnym wieku. Jest wzmożone u noworodków, znacznie zmniejsza się u dzieci, by nasilić się ponownie w okresie dojrzewania.

Odmianą łojotoku oleistego jest łojotok suchy. Ta pozornie paradoksalna sytuacja ma miejsce wtedy, kiedy warstwa rogowa naskórka jest rozluźniona na skutek stanu zapalnego i od razu absorbuje wytwarzany łój.

Rozróżnienie tych dwóch rodzajów łojotoku jest ważne ze względu na odmienną pielęgnację skóry w obu tych stanach.